×
Menu

профессор

Home

Туған жердің иісі

02.06.2016in

tugan_zher_topyragyБұл жердің қысы суық, қары қалың, қолға ұстасаң құм сияқты төгіліп, жел астында қалса кірпіштей қатып жатады. Қас қарайған кезде аулаға шығып, керіліп тұрып дем алсаң – өкпең ауылдың ауасына, ал құлағың табиғаттың тыныштығына тояды. Жан тыныштығын тұзақтап тұрған бір ғана жағдай бар. Ұлы Отан соғысының жалғасып жатқанына жылдан астам уақыт болды. Таңның атысынан, кештің батысына дейін төгіліп жатқан ауыл азаматтарының маңдай терісі – майданның қамы үшін еді. Ауылдың соңғы масағы ұн болып, төрт түлікке жатпайтын ешкінің жүні де жіп болып кетіп жатты.

Биыл майданға аттанған ауыл еркек кіндіктілерінің ішінде менде бармын. Өмірімде Семейден асып мал айдамаған, Қараталымның қара топырағына зар болардай әлден сағынып барамын. Асыққанда естелікке алатын, қолға түсер ештеңе болмай қалып еді. Там үйдің шарбақ қақпасын жауып тұрып, қазықтың түбіне тізерлей кеттім де, қар аралас топырақты жұдырығыма қысып иіскегенім есімде. Е, туған жердің құдіреті десеңші. Құнарлы топырағының иісі жаңа сауылған құнажынның сүт аңқиды. Ойсырап кете бергенім сол еді, Нүкеш – деп, шақырған дауыс естілді. Қарасам інім Мұхаметбек екен. Тері дамбалын кіндігіне тартып, күрсіне келе құшақтаған інімнің тынысы құлағыма ауыр естілді. Алақанымдағы топырақты жерге тастамай, бауыр қалтама салып жіберіп, інімнің сыртқа шығара алмаған өксігін басқандай болдым. Нүкеш деп мені, әкем еркелететін. Әкемнің әдеті бәріне жұғысып кеткенін айтсаңшы?

Ойлап қарасам, негізі майданға бара жатқанымды түк сезінген жоқпын. Ауданға барып, қайта оралып келетін сияқты болып тұрды. Бірге шыққан жігіттердің көзіне қарасаң да сол сияқты. Әйтеуір, арбада отырған ауылдастардың әңгімесі бір – үйде қалған бала-шағаның қамы. Бір тоқталып, бірге жалғасып, арасында құрдастары қалжыңдасып та отырды.

Үлкен Қаратал селосынан Зайсанға дейін отыз шақырымдай жер болатын. Біздің арба әскери комиссариатқа түс аудара жетіп, сол күні жоспарланған колоннамен жолға шығып кеттік. Майданға жеткенше темір жолмен көп жүрдік. Бекет аралықтарында жаяу жүрісімізде таусылмаған еді. Әскери бөлімдерге тарату нәтижесінде бірге келе жатқан қандас бауырлардың жанымда ешкімі қалмады. Әйтеуір бұрын совхозда бригадир болып жұмыс істегенімнің арқасында орыс тілінде еркін сөйлеуші едім. Майданға жеткенде механикалық колоннаға жауынгер-атқыш болып келіп, көп ұзамай жанармай таситын жүк көлігінің жүргізушісі болып тағайындалдым. Менің міндетім механикалық колоннаға жеткізілген жанармайды біздің бөлімдерге тасымалдау еді. Біз сияқты жүргізушілер майдандағы жауынгерлердің хатын да жеткізіп жүретін. Майдан хаттарын тасып жүріп, сол хатты өзім жазуға да уақытты таба алмаппын. Қайда барсамда ауылымды еске түсіретін сағынышты сәттерде төс қалтамда қалып қойған ауыл топырағын иіскеп жүруші едім. Шашылып қалмасын деп хозпакеттен шыққан ақ шытқа орап алып, сыртынан иіскеп, ал қатты сағынғанда ашып көретінмін. Е, туған жердің қасиеті десеңші. Қара топырағының өзі жайлаудың жусаны аңқиды.

Мәскеудің оңтүстік-батысына қарай неміс шабуылдары тойтарылып, қатынасу жолдары біраз ашылған еді. Дегенмен, орман арасында қалып қойған немістің бөлімдері көп болатын. Өз жеріңде емін-еркін жүре алмаудан құдай сақтасын! Қайта қазақтың даласына жау аяғы жетпегеніне рахмет. Біз жақта баттасып жатқан ормандар жоқ. Жау бізді тақыр далада қуалап жүріп қыратын еді. Қыстың суық ызғары мен орман табиғаты көптеген ұзақ шайқастардың белінен басатын. Жарылыс пен оқ атыс тоқталып, біраз тынышталып қалатын кездерде болушы еді. Тыныштық мерзімдерінде жарақат алған сарбаздарды санитарлық бөлімге тасымалдау және қажетті бағыттарға жанармай жеткізу шаралары іске асырылатын. Бірақ, қай уақытта басталып, қай уақытта аяқталатыны белгісіз. Әйтеуір, құдайдың бұйырғанымен жүресің?!

Е, ғажайып өмірдің ғанибеті десеңші. Жүргізіп бара жатқан көлігімнің терезесі шашырап кеткенін байқамай қалыппын. Жүрегім отқа түсіп, мұзға тығылғандай сезілді. Терезені тескен оқтарды кеудеммен қағып алыппын. Маған берілген тапсырманы орындадым. Бірақ бөлімге қайта жете алмадым. Сол жаққа қарай сұланып, көліктің ағаш есігінен сырғып түстімде, қалтамдағы ақ шытты ашып жіберіп туған жерімнің иісін иіскедім.

Әңгіме авторы: Оскенбаев Алмас Адильбекович

Бұл әңгіме атамызға арналады.

Өскенбаев Нүкен Кәкенұлы 1905 жылы ШҚО Зайсан ауданына қарасты Үлкен Қаратал селосында дүниеге келген. 1942 жылдың қазанында соғысқа аттанып, келесі жылдың наурызында Мәскеу облысының Воронова ауылында қаза тапқан. 2016 жылдың 19 мамырында ұрпақтарының аяғы жерленген жеріне жетіп, құран бағыштады.

Туған жерге – тағзым!

tugan-zherge-tagzyim«Үш күндік жолдың бүгінгі, соңғы күніне бала шәкірт барын салды[1]…»

Заман өзгерді. Қазіргі кезде бір айлық ат үсті жолды бір сағатта ұшып өтуге болады. Дегенмен, романда суреттелген жас шәкірттің туған жерге деген сүйіспеншілігі, кіршіксіз нәр сезімі өзгерген жоқ. Бала шәкірт бұрынғыдай, өзінің мектебіндегі көк партасына асығып бара жатыр.

«Туған жер» дегенде, оның ойына сылдырлап аққан өзен суы емес, жаздағы жасыл даланы жусан аңқыған иісі емес, өзі оқыған мектебі және ұстаздары есіне келетін. Оқушы кездегі бала шәкірттің бал жүрегін аялап, ішкі дүниесін қалыптастырып, оның қуысынан қоныс тапқан оның қоғамы болатын. Оқушының қоғамы – оның мектебі.

* * *

Туған жерге бағыт алған бұл сапардың тізгінін ұстап келе жатқан «Игілік» журналының бас редакторы, «Қазақстан ұстаздары» қоғамының тәлімгері – Меруерт ханым болатын. Бұл адам өз заманының бет-бейнесін жырлайтын, әр кезеңде өмір сүріп келген жазушы әйелдердің дарасы сияқты көрінеді. Маған Мәскеуде берілген медальді[2] мектепке апарып тапсыру да осы кісінің ұсынысы болатын. Туған жерге бара жатқан ағасын сүйемелдеп, қасымызда қарындасым – Мөлдір де отыр. Олда М.В. Ломоносов атындағы мектебіміздің түлегі. Қазіргі кезде әль-Фараби атындағы қазақ ұлттық университетінің оқытушысы, ғылым докторы. Алланың әлпештегені болар, Бауыржан мырза «Қазақ психологиясы» қоғамы атынан ат салысып темір тұлпарын жолға салды. Газбен жүретін көлік қозғалтқышының дыбысы шықпайды екен. Жол жақсы. Шығыс Қазақстан облысына кіргеннен бастап қар қытырын ғана естіп келеміз. Дегенмен, бұл өңірдегі ауыл мен ауылдың арасында жол болмаса адасып та кетуге болатын ұзақ жерде, газ таусылып қалатын сияқты болып отырады екен. Алыс сапардың жолын қысқартатын әйтеуір ортамыздағы әңгіме. «Бақадан басталған әңгіме ғарыштан аяқталды» деген сияқты, біздің әңгіме «Отбасы институтынан» басталып, Зайсанға теміржол салудан асып түсті. Ақсуаттан аса келе түн жамылған қыстың табиғатын, көлік терезесінің ішінен жарыққа шағылысып жақсы байқалатын жапалақтап жапқан қардың ғажайып көрінісі ашып отырды. Жасыратыны жоқ, жол ұзақ. «Қайда бара жатырмыз?» деген ойға беріліп үлгерген қонақтардың көңілі қаланың кіре берісіндегі жарқыраған жазуға келгенде ғана көтерілді. Ду қол шапалақтап алдық та қалаға кіріп кеттік.

Салтанатты сапар шегуге ықпалын тигізген адамдардың ниетіне рахмет.

* * *

«Әлемнің төрт бұрышындағы адамдардың менталитеті әр-түрлі, сан алуан. Бірақ, педагогтары бірдей. Жоқтан бар жасап, барыңды асырып, алақанына салып көтеріп алады. Рухани тұрғыда ешқашан аш қалмайсың». Мақала мәтініне қарап өзін тани алар, бұл да бір тәлімгер-педагогтың ой ортасында айтылған сөзі болатын.

«Нұр Отан» партиясы, аудандық білім басқармасы басқарған салтанатты жиын мемлекеттік мерекенің мерейлі ырғағымен ұйласып, аудан орталығының мәдениет үйінде ұйымдастырылды. Алақанға симай келе жатқан жүрек дүмпуі мәдениет үйінің босағасында қарсы алып алған ұстаздарымның құшағына бөленіп, аяулы орынын тапқандай болды. Бір сәтте тоқ сияқты өте шыққан рухани сезім уақытты шегеріп, қайтадан мектепке жетектеп алып келгендей қылды. Бұл да бір бақыт! Мектепке келгенде көптен бері көрмеген ұстаздарың бетіңнен сүйіп, құшақтарын жайып қарсы алып тұрса. Негізі сөзбен сипаттап жеткізуге келмейтін нәрсе, дегенмен, осындай сәттерді бөленген адамдар әбден түсінері сөзсіз.

«Ломоносов медалі» мен үшін құдайдың берген несібесі болды. «Ломоносов мектебін» бітіріп, оның атындағы медальдің иегері атануда да Алланың өзі жоспарлаған жолы бар шығар. Негізі мектеп бітіріп, білім жолын саралап жүрген кезде «Ломоносов медалін» аламын деген ой болған жоқ. Ресейдегі білім саласына қатысты өткізілген инновациялық технологиялар көрмесіне қатысудың өзі де, әбсәтте жүргізілген шаралар болатын. Кітапты заманауи құралдармен ұштастыра оқытуға арналған технологияны бізге дейін ешкімнің жасамағанын кім білген? 2015 жылдың 19 мамырында, Мәскеудің Ғылым ордасында әлемге әйгілі қызыл залдың кілемімен сан алуан ұлт өкілдерінен жиналған ғалымдардың шапалағын естіп, қазақ баласы болып сахнаға бағыт алып бара жатқанда да зор мәртебе сезілді.

Қазіргі кезде Мәскеуден шыққан медаль, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласында орналасқан М.В.Ломоносов атындағы мектептің мұражайында тұр. Бұл менің емес, менің ұстаздарымның және мектебімнің медалі. Сауат беріп, алақандарынан көгершіндей ұшырып, білім мәресіне бағыттаған ұстаздарымның еңбегінің жемісі. Заман өзгерсе де, ұстаздардың жүрекке құйған махаббаты өзгермес. Біздің артымыздағы оқушыларға – мақсат, мектебімізге – мақтаныш, ал әріптестерімізге – үлгі болсын! Тек ғана аудан емес, бүкіл еліміздің мектеп шәкірттері білімге құлшынып, түлектері туған жерге тағзым етуден үзілмесе біздің мектептер баяғыдан бері Мухтар Әуезов, Ыбырай Алтынсарин, Юрий Гагарин және тағы басқа атақты тұлғалардың атымен аталған медальдарға толып кетуші еді. Жүрекпен жазылған әңгіменің батасы баршамызға ой салсын. Қоғам болып, ел болып, бір мүдде, бір мақсатқа ұмтылсақ қазақ жерінің кең даласы игерілмей бос жатпасы сөзсіз.

* * *

1-ші желтоқсан — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні мерекесін атап өтуге байланысты және білім беру ісіндегі педагогикалық еңбек жетістіктері үшін Қазақстан Республикасының болашақ ұрпағын даярлау мақсатында сапалы білім беру ісіне саналы өмірлерін арнап келе жатқан тәлімгер ұстаздарымызды Шығыс Қазақстан облысы «Нұр Отан» партиясы Зайсан аудандық филиалының ресми ұсынысы негізінде «Қазақстан Ұстаздары» қоғамының құрметті мүшелері ретінде қабылданып, I дәрежелі «Қазақстан Ұстазы» медальдарымен Кошербаев Мұрат Слямбекулы, Кемелбаева Айгул Увалиулдановна, Масабаева Бақытгуль Дүйсековна, Ахметова Гульсун Қожамжарқызы, Қалиева Катима Мағапияқызы, Сегизбаева Айгуль Кыдырбековна, Жакебаева Бахыт Жагыпаровна, Нукиева Бактижамал Абылмажиновна, Турдыбекова Жибек Кабашевна марапатталды. Мерекелік мүмкіндіктердің аясында ұзақтан бері даярланып келе жатқан Зайсан аудандық журналының (www.zaysan.kz) тұсауы кесілді. Ғаламтор порталы ашылды.

* * *

Білім мен ғылым саласында орынын тапқан тұлға үшін өзі оқыған мектепке келіп, ұстаздарынан ақыл тыңдаған керемет екен. Психологиялық зерттеушілердің айтуы бойынша кез-келген ер адам өзінің әкесін қырықтан асқанда ғана іздей бастайды деген тұжырымға тәріздес. Ұстаздарды толық түсіну үшін өзің де ұстаз болуың қажет екен. Көптеген ой, алуан жоспарларды талқылап, шешілмеген сұрақтардың шешімін тауып қайттық. Оқушы болған кезде көп нәрсеге мән бермеген екенбіз… Әмбесінде, осындай қуанышқа әкеліп жеткізген мәдениет үйінде өткізілген мерекелік сценарийдің әсері болатын. Мектепке әкелердің алдында оқушылардың күшімен ұйымдастырылған менің балалық шағымның есте қалған көріністері еді. Мектепте бірге оқыған сыныптасым – Алия Жиенгельдиноваға хабарласып, есте қалған қызықты сәттерді сұрап алыпты. Тетелес өскен бұл қыздың да менің өмірімдегі рөлі зор еді. Жақсы оқуға тартып, білімге жетелеген үлгілі оқушы қыздардың дарасы болатын. Бұл да бөлек әңгіме. Жанұясы бақытты болсын!

Мерекелік шараның туын биік ұстап, мектепке келген түлектің абыройын асқақтатып, барлық өнерін ортаға салған Ломоносов мектебінің оқушыларына және олардың басын қосқан ұйымдастырушы ұстаздарға алғысымыз шексіз. Бұл жүрекпен жазылған әңгіменің жылуы сіздерге бағытталады.

[su_button url=»http://osken.kz/mybooks/igilik/12-122-2015/#24″ target=»blank» wide=»yes» center=»yes»]МАҚАЛАНЫ ЖУРНАЛДАН ОҚУ[/su_button]

AiSxaPNfdM6YKW_V1HzpRDy_G7XwIsFGGlIBM9hbD181

[1] Үзінді. 3-ші бет. Абай жолы. Роман-эпопея. Бірінші кітап. – Алматы: «Жазушы» 2013.

[2] Алмас Әділбекұлы «Ақылды кітап» инновациялық жобасының негізінде Еуропалық ғылыми-өндірістік консорциумының шешімімен білім және ғылым саласындағы еңбек жетістіктері үшін Ресей Федерациясының астанасы Мәскеу қаласының Ғылым Ордасында «М.В. Ломоносов» атындағы медалімен марапатталған.

Умные книги — Smart books

05.12.2014in

Қазақстан мамандарынан құрылған арнайы жазушылар тобы өз мәтіндерін оқи алатын ақылды кітап нұсқасын құрастырып шығарды.
Құрастырылған кітап бағдарламасы қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде мәтіндерін оқи алатын мүмкіндігі бар. Бұл әдіспен жазылып, құрастырылған кітаптар өз тапсырмалары мен басқа да мәтіндерін әңгімелеп бере алады. Алғашқы кітапты апробациядан өткізу мақсатында мектеп тізімдері жинақталуда. Кітап авторларының ұсынысы бойынша, кітап тиражының санына қарай, бір ауыл және бір қала мектебіне үлестірілу көзделініп отыр.
Жазушылар тобы келесі кітап тираждарын қазақ және орыс тілдерінде шығаруды жоспарлауда.
Кітап авторлары: Оскенбаев Алмас, Габдуллина Камалхан, Өскенбай Мөлдір.

Туған жер

27.11.2014in
Асқар тауың табиғатың торлаған,born_town_3
Көк аспанды әсем түске сырлаған.
Бал бұлағың, өзенің мен көлдерің,
Нәрлі сенің суыңды ішпей шөлдедім.
 
Туған жерім, табиғатың — бал бағым,
Кең далаңның жусан иісін сағындым.
Делбең қағып ойнап-күліп жүретіп,
Балбыраған балалықты сағындым.
 
Қандай әсем, қандай сұлу,
Кіндік бауым кескен жер.
Қандай ғажап, қандай көркем,
Балалық шағым өткен жер.
Мұнша қуат, мұнша сезім
Беріп тұрған неткен жер?
Көңіліме мәңгі өлмес бақыт гүлін еккен жер,
Әрқашан да, тағзым етем алдыңда
О, туған жер, туған жер!
 

Алмас Әділбекұлы

UNIX жүйесінің тарихи негіздері

19.09.2014in

   UNIX операциялық жүйесінің (ары қарай – жүйе) тарихи дамуы 1969 жылдан бастап бастау алады. AT&T Bell Laboratories корпорациясының лабораториясында жұмыс істеген Кен Томпсон (Ken Thompson) мен Денис Ритчи (Dennis Ritchie) бос уақыттарында өздерінің ортақ ынталығымен әр түрлі тапсырмаларды орындай алатын көп қолданушыларға арналған операциялық жүйені жоғарғы бағдарламалаудың «С» тілінде жазып шығарады. Жүйені лаборатория көлемінде өз ерікті тексерулерден өткізіп, оның ыңғайлылығына және қажеттілігіне көз жеткізген соң, таныс университеттеріне ұсыну арқылы бергендерін алып тарата бастаған. Арада өткен он жыл ішінде, жүйенің елге танымал және сұранысты болып кетуі – оның тәуелсіз тегін таралуында. Яғни, өткен ғасырдың 80-ші жылдарында жүйенің бірден әйгілі болуы осында жатыр. Кез-келген компьютердің жаңа жүйелерін жасаумен айналысатын құрастырушылар, дәп осы кезеңнен бастап аталмыш жүйені негізгі платформа ретінде жұмыстарына қолданысқа ала бастады.
Жүйе айналасында белсендене түскен алып-сату шаралары әр түрлі тәуелсіз топтар мен компаниялардың арасында жабық, әрі құпия түрде өндірілетін қосымша және толықтаушы бағдарламаларды құрастыру жарысын бастап жіберді. Сан алуан университеттер мен зерттеу орындарында жұмыс істейтін, өз еріктерімен ізденіс жүргізетін бағдарламашылар көптеген қызықты идеяларының арқасында UNIX жүйесін негізге ала отырып, жаңа функциялар туғызатын бағдарламалар шығарып жатты.
Тәжірибелік оқулық тақырыбының негізіне сәйкес сол кезеңде құрастырылған жүйелердің арасынан GNU жобасын ажыратып, тарихи дамудың осы бағытына ауысамыз. 1983 жылдың 27 қыркүйегінде GNU жүйесін құрастыра бастаған Ричард Мэттью Столлман (Richard Matthew Stallman), осы бағыттың негізгі ізбасары болып табылады. UNIX емес «GNU is Not Unix» – деген түсініктен шығарып алынған GNU операциялық жүйесі атауының өзі тіптен бөлек платформа деп сипатталады. Дегенмен, тарихи деректердің қалай дамып келе жатқанын көріп отырмыз.
Ары қарай, 1991 жылы Фин студенті Линус Торвальдс (Linus Torvalds), UNIX жүйесі мен GNU жобасының жетістіктерін жинақтай отырып, Linux ядросын құрастырып шығарады. Сол кезеңдегі құнды жүйелермен салыстырмай, қазіргі заманның еркін таратылатын операциялық жүйелерімен теңестіретін болсақ, GNU/Linux ең танымал, әрі мүмкіндігі жоғарылардың біріне жатады.
UNIX тәріздес операциялық жүйелері деп аталатын – Linux операциялық жүйе ядросының нақты және біріңғай атауы жоқ. Linux ядросы тегін таратылатындықтан, оның әр түрлі қажетті мақсаттарға арналған нұсқалары көп. Сондықтан, атқарылатын жұмыс бағыттарына сәйкес керекті бағдарламалық бөлшектерді құрайтын жинақтары сан алуан.
Бастапқы кезеңінде Linux жүйесі тек, қызығушылық танытатын іздемпаздармен ғана құрастырылатын. Артынан, бұл жүйенің қолдану өрісі өрлеген сайын, ірі-ірі компаниялар да ынталана түсіп, елеулі үлестерін қоса бастады. Тәуелсіз лицензия негізінде таратылатын бұл бағдарламалардың ауқымды үлесі компьютер қолданушыларына тегін жеткізіледі.
2014 жылы Инновациялық технологиялар институтының мамандарымен жүргізілген статистикалық сараптау мәліметтері бойынша, Linux жүйесі смартфондар (Android әлем саудасының 64,1 % құрайды), ғаламтор серверлері (60 %), ең қуатты суперкомпьютерлер (93,8 %), дата-орталықтар, нетбуктар (32 %) және әлем деңгейіндегі үй компьютерлері арасында тұрақты 3-ші орынды иеленіп келеді.
Linux жүйесін жетілдіру жұмысы дамыған сайын, оны роутерлерге, модемдерге, ретрансляторларға, теледидарларға, ойын құралдарына кеңінен орнатып келе жатыр.
Кеңінен тараған дистрибутивтік жинақтардың ішіне келесілерді жатқызуға болады: deb-based (Debian, Mint, Ubuntu), RPM-based (RedHat, Fedora, Mageia, OpenSUSE), source-based (Slackware, Gentoo), pacman-based Arch Linux.

Онлайн кітапхана

19.09.2014in

Қазақстандық электронды кітапхана

   Қазақстандық электронды кітапхана Ғаламтор жүйесінде ғылымның әртүрлі салаларынан көптеген материалдарға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Электрондық кітапхана арқылы өзіңізге ыңғайлы уақытта  қызықтыратын кітаптарға қол жеткізе аласыз. Барлық әдебиет жанрлар бойынша бөлінген, соның ішінде сіз өзіңізге ұнайтының табасыз. Сайттың қолайлы навигациясы, үнемі өзгертіліп отыратын бөлімдер және кітаптардың алуан түрлілігі – осы үш себеп бойынша сіз бізді таңдайсыз деген үміттеміз. Кітапхананы қолдану ыңғайлылығы мақсатында «оқу залы» қарастырылған – өзіңізге ұнаған кітабыңызды сайттан оқуға мүмкіндігіңіз бар. Кітапханадағы барлық шығармалар коммерциялық емес мақсаттарда қолданылады, кітаптармен танысу онлайн тәртібінде жүреді. Осы сайттағы кітаптардың құқықтары тек авторларына тиесілі. Қандай болсын кітаптың коммерциялық тұрғыдан қолданылуы автордың рұқсатынсыз болмайды.

Сөйлей алатын кітап

19.09.2014in

Қазақстан мамандарынан құрылған арнайы жазушылар тобы өз мәтіндерін оқи алатын ақылды кітап нұсқасын құрастырып шығарды.
Құрастырылған кітап бағдарламасы қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде мәтіндерін оқи алатын мүмкіндігі бар. Бұл әдіспен жазылып, құрастырылған кітаптар өз тапсырмалары мен басқа да мәтіндерін әңгімелеп бере алады. Алғашқы кітапты апробациядан өткізу мақсатында мектеп тізімдері жинақталуда. Кітап авторларының ұсынысы бойынша, кітап тиражының санына қарай, бір ауыл және бір қала мектебіне үлестірілу көзделініп отыр.
Жазушылар тобы келесі кітап тираждарын қазақ және орыс тілдерінде шығаруды жоспарлауда.
Кітап авторлары: Оскенбаев Алмас, Габдуллина Камалхан, Өскенбай Мөлдір.

[su_youtube_advanced url=»https://www.youtube.com/embed/2t86pm8OXu4″ width=»100%» height=»500″ controls=»no» autohide=»yes» showinfo=»no» rel=»no» modestbranding=»yes» theme=»light»]

Ақпараттық қауіпсіздіктің мәні мен маңызы

18.09.2014in

Қолға қалам алып, ақ параққа ой-пікірімізді жазып, оны әдемілеп конвертке жинақтап, оған тиісті соммадағы маркасын жапсырып, одан әрі почта жәшігі арқылы мекен-жайға жіберетін күндер қазіргі кезеңге түс сияқты. Алысқа барудың қажеті жоқ, бұл арадағы он бес жыл бұрын болған жағдай. Қазір, инновациялық технологиялардың жылдам дамып, ғаламтор билеген заманда өмір ағысы бір жаққа асығып бара жатқан сияқты. Бірақ, бұл біз үшін жақсы. Адамзат үшін тиімді. Дегенмен, әлемнің бір бұрышындағы орын алған жағдайдың, әлемнің екінші бұрышына лезде жетіп отыратындығы қолайсыздықты да туындатады. Яғни, ішінде болған жағдайды сыртқа шығарғысы келмейтін адамдар мен ұйымдардың ақпараттық қауіпсіздігі туралы бір-жақты әңгіме жүргізілмек.

Көптеген коммерциялық немесе басқа да ұжымдардың іштерінде қызметтеріне сәйкес құпиялық режимдері болады. Яғни, іске асырылмаған коммерциялық жобалардың ұтымды түрде жүргізілуіне қатысты ақпараттарды құпия түрде сақтап отыру ұйымдастырушыларға әбден қажет. Осы кезде «қалай?» — деген, сұрақ туындайды. Олай болса, бұл жағдайды талдап көрейік…

Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін жұмыстың ең басы мына сұрақтарға жауап беруден басталады: «Кім?», «Не?», «Қайда?», «Қашан?», «Қалай?» … Мұның үстіне, бұл ақпараттармен жұмыс жүргізілетін тұлғалар мен оның орналасу жері ең басты зерттеулерге алынуы тиіс. Өзімізді алатын болсақ, біз әр-түрлі колмпьютерлік бағдарламаларды құрастырумен айналысамыз. Сондықтан, бағдарламаны мәресіне жеткізіп, ашыққа шығарғанға дейін оның негізгі құрастырылу әдісін құпияда сақтап отыру біздер үшін өте маңызды. Өйткені, жылдар бойы еңбек еткен бағдарламаның егіздей ұқсас көшірмесін басқа біреудің қолынан көру адамды қуанта бермейді.

Түйіндейтін әңгіменің мәні – ақпараттық қауіпсіздікті техникалық тұрғыда қамтамасыз етудің жолдарын үш ірі бағыттарға бөлуге болады. Олар: 1. Жұмыс жүргізетін техникалардың барлығын тіркеп, ақпаратты тасымалдау мүмкіндігін туғызатын тетіктердің барлығын желімдеп, жамап жапсырып тастау (ең ыңғайсыз). 2. Жұмыс техникаларына арнайы бағдарламалар қойып, бақылап отыру мүмкіндігін ұйымдастыру (көп ресурс қажет етеді). 3. Жұмыс техникаларына арнайы операциялық жүйелер құрып, толық басқару механизмін реттеу (ең дұрыс, әрі қыруар қаржы қажет етпейді).

Бірінші бағытты, бағдарламашылары жоқ, техниканың тілін түсінбейтіндер қолданады.

Екінші бағытты, бағдарламашылар бар, адами және материалдық ресуртары көп, құпиялықты бірінші орынға қоюды жоспарламайтындар қолданады. Өйткені, шетелде құрастырылып, бейтаныстармер құрастырылған операциялық жүйені қанша шектесеңізде айналып өтететін жодары көп. Тіпті, басшылықтың құпиялық талаптарын сақтамайтындарда жұмысшылардың арасынан шығып, адами факторларды іске асырып та жатады. «Іштен шыққан жау жаман» немесе «Бір құмалақ – бір қарын майды шірітеді» — деген, қазақтың мақалдары осы.

Үшінші бағытты, ақпараттық қауіпсіздікті бірінші орынға қоятындарға әбден лайықты. Өткені, екінші бағыттың соқпағымен жүріп, талай жұмысын іске асырсақ та, ақпараттың сыртқа шығуына жол ашу қиындықты туғызбайтындығына көзді жеткіздік. Осының нәтижесінде, ақпаратты тасымалдайтын құралдарды ажырата білетін, жұмыс техникасы мен жеке қолданыстағы құралдарды анықтай білетін операциялық жүйе құрастыру қолға алынған болатын. Сөйтіп, арада өткен бес жылдың нәтижесінде Инновациялық технологиялар институтының ғылыми тобына жоғарыда айтылған қасиеттерді иемденген «Қорғау» және «FAU» операциялық жүйелерін құрастырып шығару мүмкіндігіне қол жеткізілді. Бұл операциялық жүйелердің ең басты құпиясы – олардың файлдық жүйесінде жатыр, әлем компьютерлерінде жоқ жаңа платформа құрастырылған. Яғни, бұл операциялық жүйе орнатылған компьютерге флеш құралын қоссаңыз, оны оқымақ тұрғы көрмейді де… Бірден, форматтауды талап етеді. Ал, форматтап алып, жұмыс файлдарын көшіріп, үйдегі жеке компьютеріңізге қосып көрсеңіз тура жоғарыда сипатталған жағдай қайталынады. Құралды ашпақ түгіл мүлде түсінбей, бірден форматтауды қажет етеді. Қолданушы қандай мықты «хакер» болса да, файлдық жүйенің құпиясын таппай ештеңе жасай алмайды.

Жаңа операциялық жүйенің құрастыру жұмысына қатысқан Қазақстан бағдарламашылары, еліміздің азаматтары. Біз, бұл ғалымдарымыз бен бағдарламашыларымызды мақтан тұтамыз. Қазіргі, таңда жаңа операциялық жүйелер авторлық құқық құжаттарын алу үстінде.

Толық ғылыми топ жұмысының нәтижелері «SCIENCE» халықаралық ғылыми журналының тақырыптық айдарына жақын арада шығарылады.

Шырайлы шығысым

12.05.2003in
Шырайлы шығысым,
Шырқаймын сен үшін.
Табиғат жылуың,
Өшпейді мен үшін.
 
Тауыңның биігін,
Жеріңнің ұйығын.
Аралап, қыдырған
Бақыт қой мен үшін.
 
Шырайлы шығысым.
Терең ғой тынысым.
Жеріңде жүгірген —
Сәбимін сен үшін.
 

Алмас Әділбекұлы